*Fragmenty mojej pracy dyplomowej: Kondratowicz I., „Notatki wizualne w nauczaniu fizyki” Ateneum Szkoła Wyższa, Podyplomowe Studia Pedagogiczne. Gdańsk, 2019.

Notowanie jest jedną z form uczenia się. Służy uporządkowaniu i powtórzeniu utrwalanego materiału, zapisaniu pomysłów lub rozwiązaniu problemów. Tradycyjne notowanie opiera się zwykle na zapisywaniu całych zdań w formie linearnej, wypunktowanej lub ponumerowanej, czasem za pomocą tabel lub schematów. Coraz częściej wskazuje się na niewielką efektywność takiego sposobu i poszukuje nowych metod, dzięki którym zapamiętanie i zrozumienie nauczanych treści mogłoby przebiegać szybciej i skuteczniej. Propozycje nowatorskiego podejścia do notowania zakładają włączenie w ten proces obu półkul mózgowych: lewej odpowiedzialnej za przekaz werbalny oraz prawej, która uaktywnia się podczas przekazu niewerbalnego (najczęściej wzrokowego). Dzięki temu notowanie może być procesem twórczym, kreatywnym, rozwijającym umiejętność uczenia się i pozytywnie wpływającym na osiągnięcie sukcesu w nauce.

Mapy myśli i sketchnoting w edukacji

Jednym z kluczowych elementów determinujących efektywność nauczania jest powtarzanie przyswojonego materiału. Zwykle sprowadza się to do tworzenia notatek, zapisywanych przez uczniów w zeszytach. Klasyczne notowanie polega najczęściej na spisywaniu całych zdań lub też równoważników zdań w formie linearnej, linijka po linijce. Wciąż dość częstym procederem we współczesne j szkole jest dyktowanie formułek przez nauczyciela i notowanie ich przez uczniów, często bez zastanowienia
i zrozumienia zapisywanych treści, bądź też przepisywanie gotowych zdań z podręcznika. Taki proces notowania można nazwać odtwórczym (biernym). Notatki linearne są zwykle mało atrakcyjne, monotonne, zbyt długie, brak w nich kluczowych treści, uczenie się z ich pomocą często powodują spadek koncentracji i motywacji do nauki. W efekcie nie sprzyjają procesowi uczenia się.

Biorąc pod uwagę predyspozycje naszego mózgu, a także warunki, w jakich informacje są przyswajane najchętniej i najszybciej, również proces notowania powinien być procesem aktywizującym, angażującym wiele zmysłów. Wiele badań pokazuje, iż ok. 87% informacji dociera do nas za pośrednictwem wzroku, 9% za pośrednictwem słuchu i 4% za pośrednictwem innych zmysłów 24. Aktywne notowanie powinno więc w głównej mierze opierać się na wykorzystaniu m.in. obrazów, symboli, kolorów oraz skojarzeń, tak aby nowe informacje zostały trwale połączone z wcześniej zdobytą wiedzą. Takie twórcze notowanie sprowadza się do samodzielnego formułowania myśli i aktywnego podsumowania przyswajanych treści. Istotnym elementem tego typu graficznych notatek są tzw. słowa-klucze oraz obrazy-klucze, czyli
tzw. piktogramy. Słowa klucze to najważniejsze pojęcia wyodrębnione z tekstu, zaś obrazy klucze to proste symboliczne ikony, które pomagają w wizualizacji danego zagadnienia i zapamiętywaniu. Obecnie najbardziej popularnymi formami notatek graficznych są mapy myśli oraz tzw. „sketchnotki” (ang. sketchnoting).

Mapy myśli (mapy mentalne, ang. mind maps ) to notatki konstruowane najczęściej w postaci „ drzewa”, w którego centrum znajduje się słowo klucz, zaś odchodzące (promieniują ce) od centrum „ gałęzie” przedstawiają kolejne zagadnienia, kojarzące się z głównym tematem. W poprawnie sporządzonej mapie myśli to, co ważne zapisane jest większymi literami, podkreślone kolorem, często zobrazowane piktogramem. Pomocne są również różnego typu strzałki, chmurki itp. Zagadnienia poboczne przedstawiane są jako mnie jsze i cieńsze gałązki. Notowanie za pomocą map myśli sprzyja wyciąganiu najistotniejszych treści z danego materiału, kreatywności i zapobiega bezmyślnemu uczeniu się na pamięć cał ych zdań czy formułek. „ Już rzut oka na mapę myśli dotyczącą określonego tematu pozwala uczniowi łatwo zorientować się w zawiłościach i niuansach utrwalanej wiedzy”27. Często na jednej stronie zeszytu czy notatnika można zawrzeć najważniejsze pojęcia, co pozwala lepiej zrozumieć treść, znaleźć powiązania między poszczególnymi temat ami i z łatwością zorganizować i podsumować informacje. Jak twierdzi Tony Buzan, twórca idei mapy myśli, są one wyrazem myślenia „wielokierunkowego, a zatem naturalną funkcją naszego umysłu” 28.

Rysunek 1: Przykładowa mapa myśli.
Źródło: https://jaksieuczyc.pl/jak tworzyc mapy mysli/ dostęp dn. 12.06.2019)

Innym rodzajem notatek graficznych są tzw. „ sketchnotki” (rysnotki, ang. sketch szkic, noting notowanie). Wywodzą się z koncepcji tzw. myślenia wizualnego (ang. visual thinking ), którego początek można odnaleźć w korporacjach i biznesie, gdzie proces powstawania projektu, czy zadania do wykonania przedstawiane były w postaci rysunkowej. Autorem tego terminu jest dr Robert Horn, który badał efektywne sposoby przyswajania informacji. Stwierdził on, że „myślenie wizualne jest rodzajem pracy umysłowej, która organizuje nasze myśli, pozwala na zrozumienie abstrakcyjnych treści i zwiększa kompetencje w zakresie rozwiązywania problemów” 29. Koncepcja ta dość szybko została zaadaptowana na grunt edukacji. „Sketchnotki ”, podobnie jak mapy myśli, łączą tradycyjny zapis z wykorzystaniem symboli i rysunków. Głównymi elementami znajdującymi się na notatce są proste geometryczne kształty, różnego rodzaju ramki, dymki, chmurki, strzałki czy punktory30. Pionierem w stosowaniu wizualnych notatek jest Dave Gray, którzy zaproponował wizualny alfabet składający się z kresek, kropek, kółek, kwadratów i trójkątów, za pomocą których można w prosty sposób zwizualizować różne treści treści31. Sketchnotki mogą być wykorzystane jako ciekawy i atrakcyjny sposób na usystematyzowanie wiedzy i podsumowanie najważniejszych treści.

Rysunek 2: . „Sketchnotka” przedstawiająca elementy tworzenia notatek graficznych.
Źródło: http://wnauce.pl/sketchnoting narysuj sobie notatke (dostęp dn. 17.06.2019
)

Kompetencje nauczyciela fizyki wykorzystującego notatki wizualne w nauce fizyki

(…) Kompetentny nauczyciel fizyki może realizować powyższe zasady poprzez np. stosowanie notatek wizualnych i map myśli. Należy tu znów podkreślić, iż nie powinny one zastępować metod aktywnych, problemowych (czyli doświadczeń, eksperymentów i pokazów), zaś być jedynie środkiem wspomagającym. Nauczyciel chcący zastosować notatki wizualne lub mapy myśli podczas lekcji powtórzeniowych lub jako materiał wspomagający podczas wykonywania eksperymentów powinien zwrócić uwagę na wiele aspektów. Przede wszystkim dopasować środki do możliwości uczniów.
Uczniowie przekonani, iż nie potrafią rysować mogą nie być chętni do współpracy. Częstą barierą jest również takie samo przekonanie wśród nauczycieli. Chcąc przygotować samodzielnie wizualną notatkę lub mapę myśli nie potrzeba jednak talentu plastycznego. Notatki wizualne i mapy myśli powinny być proste i przejrzyste. 42

Wnioski i rekomendacje do stosowania notatek wizualnych na lekcji fizyki

Lekcje przeprowadzone przeze mnie z wykorzystaniem notatek wizualnych były ciekawym doświadczeniem, urozmaicającym zajęcia. Zaobserwowałam zwiększone zaangażowanie i aktywność uczniów podczas tworzenia notatek, w szczególności ich twórczą pracę i rozbudzoną kreatywność. Uczniowie byli bardziej skupieni na wykonywanych czynnościach, zastanawiali się, jakich kolorów czy symboli użyć, aby notatka była dla nich atrakcyjniejsza i czytelniejsza, rzadziej się rozpraszali. Bardzo często widać było ich wzajemną interakcję i pomoc czy to w pożyczeniu kolorowego pisaka, czy też inspirując się nazwajem i podsuwając nowe, ciekawe pomysły.

Aby lekcja z wykorzystaniem map myśli lub “sketchnotek” zakończyła się sukcesem uczniowie powinni wiedzieć, jaki jest cel tworzenia takich notatek, jakie przynoszą one korzyści i jakie są główne elementy, które powinny się na nich pojawić. Takie zajęcia powinny być dobrze zaplanowane z uwzględnieniem zapasu czasowego dla uczniów, którzy mniej entuzjastycznie podejdą do tematu. Jestem zdania, iż należy
zachęcać uczniów do spróbowania swoich sił przy tworzeniu notatek, przekonywać o korzyściach, które mogą z tego płynąć (szybsze i łatwiejsze zapamiętywanie), tak aby pokazać im alternatywne sposoby na efektywniejsze notowanie, ale jednocześnie nie zmuszać ich, jeśli im samym nie sprawia to przyjemności.

Jednym z głównych ograniczeń, które widzę w pracy z notatkami wizualnymi jest jedyne 45 minut lekcji, gdyż proces ich tworzenia jest zwykle czasochłonny. Najlepsze rezultaty uzyskuje się mimo wszystko poprzez samodzielnie stworzenie notatki przez uczniów. Należy więc jak najczęściej zachęcać uczniów do notowania w ten sposób, również w domu, a gdy czas na to nie pozwala, nauczyciel może wykorzystać gotowe notatki.

Podsumowanie

Korzyści związane z wykorzystaniem notatek wizualnych są ogromne, jednak aby w pełni wykorzystać ich potencjał nauczyciel musi być świadomy zasad, jakimi należy się kierować, przygotowując zajęcia. W nauczaniu fizyki nadrzędną rolę powinny stanowić doświadczenia i eksperymenty, zaś ciekawym uzupełnieniem lekcji mogą być notatki wizualne (tj. mapy myśli oraz „sketchnotki”).

Notatki wizualne można wykorzystać na lekcji fizyki m.in. na trzy sposoby, jako:

1) gotowe notatki do uzupełnienia przez uczniów w ramach lekcji powtórkowych,

2) gotowe notatki w ramach podsumowania doświadczeń lub

3) notatki samodzielnie wykonywane przez uczniów w ramach lekcji powtórkowych.

Nauczyciel może narysować notatki dla uczniów samodzielnie, odręcznie lub wykorzystując graficzne
programy komputerowe, lub też skorzystać z gotowych notatek udostępnianych przez wydawnictwa edukacyjne lub w sieci przez innych, praktykujących tę metodę nauczycieli. Ważne, aby zachować przy tym zasady tworzenia notatek graficznych, m.in. używać słów kluczy, akcentować ważniejsze pojęcia kolorem, pokazywać zależności między pojęciami, używać skupiających uwagę symboli i rysunków itp.

Wykorzystując notatki wizualne na lekcjach fizyki należy wziąć pod uwagę możliwości uczniów w zakresie samodzielnego rysowania. Część z nich może być niechętna lub przekonana o braku talentu plastycznego. Ważne jest, aby uczniowie byli wcześniej zapoznani z taką metodą notowania i aby zachęcać ich do spróbowania swoich sił w notowaniu wizualnym. Warto, aby nauczyciel był zaopatrzony w podstawowe przybory takie jak kredki, mazaki, papier itp. W tym miejscu należy zaznaczyć, iż wiele pojęć w języku fizyki to pojęcia dla uczniów abstrakcyjne. Z jednej strony trudność może sprawić uczniom przedstawienie abstrakcyjnego słowa za pomocą obrazu, z drugiej strony często sama definicja oraz wnioski z doświadczenia mogą nie wystarczyć. Jest to więc dodatkowy impuls, aby twórczo i kreatywnie (np. za pomocą skojarzeń, symboli, kolorów) podejść do trudniejszych zagadnień z fizyki.

Przeprowadzone przeze mnie lekcje z wykorzystaniem notatek wizualnych w znacznej większości zainteresowały i zaktywizowały uczniów. Jest to więc sygnał, iż taka metoda jest obiecująca i może w dalszej perspektywie znacząco poprawić wyniki nauczania. Dzięki zastosowaniu tej metody, uczniowie mogą kształcić umiejętność uczenia się i twórcze myślenie również na lekcjach fizyki. Podczas lekcji zaobserwowałam mniejsze rozproszenie uwagi wśród uczniów oraz ich większą aktywność , co zachęca do dalszego stosowania tej metody. Innym aspektem, który należy wziąć pod uwagę jest czasochłonność samodzielnego przygotowania takich notatek oraz ich wykonywania przez uczniów w czasie lekcji. Planując lekcję należy więc zawsze wziąć pod uwagę ograniczenia czasowe. Mimo, że zaproponowaną metodę wykorzystano na lekcjach fizyki w szkole podstawowej myślę, że z powodzeniem można by ją zastosować na kolejnych etapach edukacyjnych.

Przykłady prac wykonanych przez uczniów (udostępnione za ich zgodą):

Reasumując, z całą pewnością wykorzystanie notatek wizualnych w nauczaniu fizyki jest obiecujące. Kluczem do sukcesu jest tu wykorzystanie nauczania wielozmysłowego, łączącego metody aktywności badawczej uczniów ze stymulacją niewerbalną, które można przedstawić za pomocą prostego działania:

DOŚWIADCZENIE + OBRAZ = CIEKAWA LEKCJA FIZYKI

Od nauczyciela wymaga tak naprawdę niewiele – kolorowego mazaka i kartki papieru, odrobiny chęci i twórczego, otwartego umysłu.

Bibliografia

24 Petty G. (2005). Nowoczesne nauczanie , Gdańsk: Gdańskie Wydawnict wo Psychologiczne , s. 345.
25 Budzik M. (2018). Myślę, więc rysuję. Wspomaganie myślenia wizualnego w szkole podstawowej .
Warszawa: Ośrodek Rozwoju Edukacji , s. 6 8.
26 Buzan T., Buzan B. (2003). Mapy twoich myśli . Wydawnictwo Ravi, s.89 109.
27 Grębski M. 2004 ). Sukces na egzaminie . Warszawa : WSIP, s.
28 Buzan T., Buzan B. op.cit., s. 57.
30 https://kreatywnapedagogika.wordpress.com/2018/02/07/od myslenia wizualnego do mapy mysl i/
( 16.06.2019).
31 https://medium.com/the xplane collection/in defense of the visual alphabet a8dcca7cf151 (dostęp:
16.06.2019).
42 35 Strykowski W. (2005). Kompetencje współczesnego nauczyciela . Neodidagmata , 2 7/28 ,, s. 26 27.